Het onderzoek is uitgevoerd door Marta C. Couto en Fernando P. Santos van de groep Socially Intelligent Artificial Systems aan het Informatics Institute van de Universiteit van Amsterdam, samen met Christian Hilbe van de Interdisciplinary Transformation University in Linz. Met behulp van wiskundige en computationele modellen uit de evolutionaire speltheorie bestudeerden zij hoe individuen leren handelen in strategische situaties waarbij uitkomsten mede afhangen van het gedrag van anderen, zoals onderhandelen, taakverdeling en beslissingen over samenwerking. In deze modellen heeft elk individu een bepaalde gevoeligheid voor uitkomsten: sommigen richten zich sterk op strategieën die het beste lijken te werken, terwijl anderen grilliger leren en soms vasthouden aan suboptimale keuzes.

De meeste bestaande theorieën en modellen gaan ervan uit dat deze gevoeligheid voor iedereen gelijk is en in de loop van de tijd onveranderd blijft. Het nieuwe onderzoek weerlegt beide aannames. Het team onderzocht wat er gebeurt wanneer mensen onderling verschillen in de mate waarin zij op beloningen reageren, en of juist die eigenschap zelf kan evolueren. De uitkomst is verrassend: een hoge gevoeligheid voor beloningen is niet altijd de meest succesvolle aanpak.

Om dit te verklaren analyseerden de onderzoekers klassieke speltheoretische scenario’s die sociale dilemma’s weergeven. In een zogenoemd donatiespel kan een persoon een ander helpen door zelf een prijs te betalen, bijvoorbeeld door tijd of middelen te investeren ten behoeve van een ander. Helpen is gunstig voor de ontvanger, maar op korte termijn altijd kostbaar voor de gever. In dit soort competitieve situaties leren zeer gevoelige individuen snel dat terughoudendheid loont: zij doneren minder en verdienen meer. Omdat dit een duidelijk voordeel oplevert ten opzichte van minder gevoelige individuen, ontstaat er een evolutionaire wapenwedloop gericht op kortetermijnwinst, zelfs als de groep als geheel er op de lange termijn slechter van wordt.

In een ander type scenario, het zogenoemde snowdrift-spel, draait de situatie om. Als voorbeeld gebruiken de onderzoekers een gemeenschappelijke kantoorkeuken: iedereen heeft baat bij netheid, maar iedereen hoopt dat een ander de gootsteen schoonmaakt. Als niemand in actie komt, verliest iedereen. In dit soort situaties kan een lagere gevoeligheid voor directe uitkomsten juist strategisch voordelig zijn. Degenen die minder sterk gericht zijn op het onmiddellijke resultaat, maken minder vaak schoon en stimuleren daarmee hun meer gevoelige collega’s om de taak op zich te nemen. Vergelijkbare verschijnselen worden in de psychologie beschreven als strategische incompetentie, en in de biologie als het Red-King-effect: door langzamer te reageren of minder waarde te hechten aan kleine winsten, kan de last worden verschoven naar anderen.

Op de lange termijn pakken deze kortetermijnpatronen echter heel anders uit. In donatiespellen worden de meest gevoelige leerlingen in competitieve omgevingen steeds vaker beloond, waardoor de populatie als geheel zich in de richting van een sterke focus op onmiddellijke winst ontwikkelt. In de meeste snowdrift-scenario’s verloopt de evolutie anders, waarbij de verdeling van gevoeligheden over de populatie verschuift afhankelijk van de sociale context. De studie laat daarmee zien dat de evolutie van beslissingsstijlen sterk afhangt van het type sociale situatie waarin individuen zich bevinden.