Een nieuwe studie van de onderzoeksgroep Socially Intelligent Artificial Systems (SIAS) van de Universiteit van Amsterdam laat zien hoe politieke debatten, nieuwsberichtgeving en online reacties elkaar beïnvloeden bij het ontstaan van een discriminerend klimaat. In opdracht van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme ontwikkelden de onderzoekers een computationeel raamwerk om deze dynamiek over tijd inzichtelijk te maken.
Het SIAS-team, bestaande uit João Fonseca, Gossa Lô, Erman Acar en Fernando Santos, analyseerde meer dan tien jaar aan Nederlandstalige teksten uit drie domeinen: transcripties van de Tweede Kamer, artikelen uit nationale kranten en reacties op grote Nederlandse nieuwskanalen op YouTube. De focus lag op zeven wettelijk erkende discriminatiegronden. De dataset omvat miljoenen teksten en reacties, elk gekoppeld aan een specifiek tijdstip.
Met behulp van een open-sourcepijplijn combineerden de onderzoekers trefwoordanalyse, sentimentanalyse, classificatie met grote taalmodellen (LLM’s) en tijdreeksmethoden, waaronder Granger-causaliteit. Hiermee konden zij niet alleen trends detecteren, maar ook domeinoverschrijdende invloeden analyseren.
Uit de resultaten blijkt dat discriminerende uitingen niet beperkt blijven tot marginale online omgevingen. Online reacties laten een toenemende activiteit zien rond antisemitisme, islamofobie en discriminatie op basis van afkomst. Zo nam sinds 2019 het aantal berichten over afkomst en islamofobie toe op het YouTube-kanaal van De Telegraaf, en in 2024 ook in de commentaarsectie van de NOS.
Een belangrijk inzicht is dat offline en online discussies elkaar beïnvloeden. Parlementaire debatten gaan regelmatig vooraf aan verschuivingen in online discussies, terwijl online dynamieken soms vooruitlopen op latere politieke aandacht. De vermelding van bepaalde politieke partijen in nieuwsberichten blijkt statistisch samen te hangen met een toename van potentieel antisemitische, islamofobe en op afkomst gerichte uitingen in YouTube-reacties. Dit wijst erop dat discriminerende narratieven steeds vaker onderdeel worden van het bredere publieke debat.
De onderzoekers pleiten ervoor om discriminatie niet langer te benaderen als losse incidenten, maar als een dynamisch klimaat dat zich ontwikkelt over tijd en domeinen heen. Zij bevelen geïntegreerde monitoringsystemen aan die politieke, media- en online data combineren om vroegtijdige signalen van escalatie te detecteren. Daarnaast adviseren zij expliciete normen en gedragsrichtlijnen voor het parlement om de democratische ‘vangrails’ te versterken.
Lees ook
