Het ontsluiten van historische archieven is vaak tijdrovend handwerk, zeker wanneer documenten zijn geschreven in moeilijk leesbaar handschrift. Bij de Vrije Universiteit Amsterdam onderzochten conservator Myrthe Bleeker en stagiair Nora Vallenduuk hoe AI daarbij kan helpen. Hun project richt zich op de geschriften van VU-oprichter Abraham Kuyper en laat zien hoe kunstmatige intelligentie kan bijdragen aan de digitale toegankelijkheid van erfgoed.

Binnen het Historisch Documentatie Centrum (HDC) van de Vrije Universiteit Amsterdam wordt gewerkt aan de digitale ontsluiting van het omvangrijke archief van Abraham Kuyper. Volgens conservator Myrthe Bleeker gaat het om een bijzonder uitdagend project, omdat Kuypers handschrift niet alleen moeilijk leesbaar is, maar ook in de loop der tijd sterk veranderde. Samen met stagiair Nora Vallenduuk heeft zij de afgelopen jaren onderzocht hoe AI kan worden ingezet om deze teksten automatisch te transcriberen.

Het doel van het project was tweeledig: de vele handgeschreven documenten van Kuyper, vooral correspondentie, toegankelijk maken voor onderzoekers en tegelijkertijd ervaring opdoen met AI-ondersteunde transcriptie. Dat is relevant, omdat het HDC ongeveer honderd dozen Kuyper-archief beheert en daarnaast nog ongeveer vier kilometer ander archiefmateriaal heeft dat wacht op digitale ontsluiting.

Voor het project werd gewerkt met Transkribus, een veelgebruikte Europese AI-tool binnen archiefinstellingen. Het model werd eerst gevoed met handmatige transcripties van Kuypers documenten. Daarna werden gescande documenten automatisch verwerkt, waarna de resultaten zorgvuldig werden gecontroleerd en teruggekoppeld om het model verder te verbeteren.

Hoewel AI een belangrijke rol speelt, benadrukt Bleeker dat het proces nog altijd veel nauwkeurig handwerk vraagt. Juist bij complex historisch materiaal blijft menselijke controle essentieel. Inmiddels nadert het project zijn afronding en is een AI-model ontwikkeld dat het handschrift van Kuyper met minder dan tien procent foutmarge kan transcriberen. Binnen de archiefwereld geldt dat als een sterke prestatie.

De meerwaarde van het project reikt verder dan het VU-archief alleen. Het model kan ook buiten de universiteit worden gebruikt om andere Kuyper-documenten in Nederland toegankelijker te maken. Daarnaast biedt de opgebouwde kennis mogelijkheden om vergelijkbare modellen te trainen voor andere archieven, bijvoorbeeld rond bestuurders en hoogleraren die aan de VU verbonden waren. Daarmee laat het project zien hoe AI niet alleen nieuwe toepassingen krijgt in technologie en industrie, maar ook in de wereld van erfgoed, geschiedenis en wetenschappelijk onderzoek.